Dobrosav Z Turovic "GORNJA JABLANICA - LJUDI I VREME"
Gornja Jablanica zahvata deo sliva reke Jablanice, koji najvecim
delom pripada opstini Medvedja. O Gornjoj Jablanici do sada
su izasle dve monografije "Gornja Jablanica geografska svojstva"
iz pera prof. dr Milorada Vasovica i "Gornja Jablanica kroz
istoriju" iz pera istoricara Dobrosava Turovica. Oba autora
su rodom iz sela Gajtana, iz Gornje Jablanice.
Jugoistocna Srbija je oslobodjenja 1878. godine od Turaka i
Otomanske vlasti. Prvi rat Srbije i Crne Gore sa Turskom 1876.
godine za oslobodjenje i nezavisnost ubrzao je istocnu krizu
i oslobodilacki pokret hriscanskog stanovnistva u Turskoj, a
posebno srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. Rusija je objavila
Turskoj rat 12. aprila 1877. godine. Srpska vlada je zatrazila
pomoc od ruskog cara Aleksandra II, kako bi se pridruzila Rusiji
u ratu protiv Turske. Car je 9. maja 1877. godine prihvatio
ucesce Srbije u ratu. Drugi srpsko-turski rat poceo je 1. decembra
1877. godine. U ovom ratu ciljevi Srbije bili su oslobodjenje
srpskog naroda od turske vlasti i teritorijalno prosirenje Srbije
prema jugu. Srpske snage od tri korpusa - Sumadijski, pod komandom
generala Jovana Belimarkovica, Moravski, pod komandom pukovnika
Milojka Lesjanina i Timocki, pod komandom pukovnika Djure Horvatovica,
sa snagama od oko 46 hiljada vojnika i 128 topova, napale su
turske polozaje prema jugu i jugoistoku. Srpska vojska otpocela
je ratne operacije 15. decembra 1877. godine. Ibarska, Moravska
i Dunavska divizija nastupale su prema jugu, oslobodile Nis,
Pirot, Belu Palanku i Leskovac. Ibarska divizija zauzela je
25. decembra 1877. godine Kursumliju. Sumadijski korpus usao
je 12. januara 1878. godine u Nis, gde je stigla i Vrhovna srpska
komanda sa knezom Milanom Obrenovicem. Sumadijski korpus nastupao
je dolinom Juzne Morave, preko Grdelice ka Vranju, Gnjilanu
i Pristini, Moravski korpus od Nisa, dolinom Toplice, pravcem
Prokuplje - Kursumlija - Pristina, a Timocki korpus sredisnjim
pravcem, preko Puste Reke, Gornje Jablanice i Golaka. Borbe
su bile zestoke sa Turcima i Arbanasima od 2. januara do 5.
februara 1878. godine. Gornja Jablanica oslobodjena je 22. januara
1878. godine. Primirje izmedju ruske i turske vojske zakljuceno
je 19. januara, a 23. januara 1878. godine prekinuta su ratna
dejstva u Gornjoj Jablanici i Kosanici. Berlinskim kongresom
Srbija i Crna Gora su teritorijalno prosirene i proglasene knezevinama.
Vesti o velikim povrsinama slobodnog zemljista u novooslobodj
enim krajevima Srbije brzo su se sirile u pojedinim krajevima
Crne Gore, Hercegovine, istocne i juzne Srbije i na Kosovu i
Metohiji. Tokom druge polovine 1879. godine zapocinje dugotrajan
proces naseljavanja dinarskog stanovnistva u juznu Srbiju, u
Gornju Jablanicu, Kosanicu i Toplicu. Prve doseljenike su predvodili
Ilija Bozovic-Drpic i Milos Dragovic iz Gornje Morace. Najveca
doseljenicka grupacija dosla je 1889. godine iz Hercegovine.
Takodje, Srbi iz kosovsko-metohijskih oblasti prelaze preko
Golaka i Prepolca u novooslobodjene krajeve. Oko 150.000 Srba
sa podrucja severno od Sare proterano je i izbeglo u Srbiju.
Deo izbeglica sa podrucja Kosova (Gnjilane, Novo Brdo, Kriva
Reka, Lab) i Metohije (Pec, Istok, Orahovac) naselio je Gornju
Jablanicu. Od 1880. godine naglo se povecava doseljavanje stanovnistva
i iz srpskih pogranicnih podrucja prema Turskoj, iz Vranjskog
Pomoravlja, Pcinje, Krajista, Poljanice i iz Bugarske (Sopluk),
zatim iz Crne Trave i Vlasine, potom iz Timocke Krajine, Resave
i srednjeg Pomoravlja. Na podrucju Gornje Jablanice ukrstile
su se migracijske struje: timocka, sopskotorlacka, juznomoravska,
kosovsko-metohijska i dinarska. Od svih doseljenika bilo je
prvaka i uglednih ljudi koji su imali glavnu rec i bili poznati
i van lokalne sredine. Najpoznatiji medju crnogorskim politickim
emigrantima koji su se doselili u juznu Srbiju bili su serdar
Jole Piletic i vojvoda Peko Pavlovic, koji su uzivali posebnu
paznju i pomoc vlasti u Srbiji. Obojica su i ranije dolazili
u Gornju Jablanicu, kao i vojvoda Zarko Ljesevic iz Pive, koji
je predvodio hercegovacko-crnogorske dobrovoljacke cete iz Srbije
tokom Bosanskohercegovackog ustanka. Medju doseljenicima su
bili i Krsto Turudija, brigadir crnogorske vojske, Radoje Kontic
iz Pjesivaca (Niksic), cetovodja i junak sa Vucjeg dola, Radoje
Plavsic, cetobasa iz Vasojevica (Polica) i drugi istaknuti komandiri
i ratnici iz prethodnog rata sa Turcima. Tu se nasao i Sava
Ivanovic, raniji dvorski oficir knjaza Nikole, kasnije pisac
antidinastickog spisa "Nekoliko krvavijeh slika iz vladalackog
doma Petrovica- Njegosa". Njemu se pridruzio 1890. godine i
njegov brat Marko. Jedno vreme u Lebanu sluzbuje poznati knjazev
opozicionar Tomo Orahovac, emigrant iz Kuca, kasnije spisatelj
i diplomata. Vojvoda Peko Pavlovic je prilikom bekstva iz Srbije
1883. godine, da bi se pridruzio Nikoli Pasicu u Bugarskoj,
boravio jedno vreme u Gajtanu (po njemu se i sad zove jedan
toponim - Pod Pekov).
Gradja koju obuhvata knjiga rasporedjena je hronoloski u sest
delova: 1. Naseljenici 1879-1911;
2. Ucesnici ratova 1912-1918; 3. Istaknuti ucesnici Toplickog
ustanka 1916-1918; 4. Izmedju dva svetska rata 1919-1940; 5.
Narodnooslobodilacki rat 1941-1945; 6. Poznati Gornjojablanicani
1946-2000. Sve licnosti unete su po azbucnom redu unutar poglavlja.
Sadrzina knjige obogacena je velikim brojem fotografija licnosti
iz raznih razdoblja istorije ovog kraja.
order@dedic-dedic.com
